Merhaba değerli ziyaretçiler, Meteovista sayfasında Düşünceyi geliştirme yollarından örneklendirme nedir örnek konusunu masaya yatırıyoruz.
Düşünceyi Geliştirme Yollarından Örneklendirme Nedir? Örneklendirme Neye Denir, Nasıl Bulunur ve Örnekler
Bir cümleyi okuyup “Evet, ne demek istediğini anladım.” dediğimiz an ile aynı cümleyi okuyup gerçekten zihnimizde canlandırdığımız an arasında büyük bir fark vardır. Bazen bir düşünce ne kadar doğru anlatılırsa anlatılsın havada kalır. “Kitap okumak insanın dünyasını genişletir.” denir; doğru, ama nasıl? Hangi kitap? Hangi insan? Hangi değişim?
Sonra bir örnek gelir:
“Örneğin, daha önce hiç gitmediği bir ülkeyi yalnızca bir romanın sayfalarında tanıyan bir insan, o ülkenin insanlarını, sokaklarını ve yaşam biçimini zihninde canlandırabilir.”
Bir anda soyut düşünce görünür hâle gelir.
İşte düşünceyi geliştirme yollarından örneklendirme, tam olarak bu noktada devreye girer. Bir düşünceyi, iddiayı, kavramı veya açıklamayı somutlaştırmak ve daha anlaşılır hâle getirmek amacıyla örnekler vermeye örneklendirme denir.
Türkçe derslerinde “örneklendirme nedir?”, “örneklendirme nasıl bulunur?”, “örnekleme ile açıklama arasındaki fark nedir?” gibi soruların sıkça sorulmasının nedeni de budur. Çünkü örneklendirme yalnızca bir paragraf sorusunun çözüm tekniği değil, düşüncenin okura ulaştırılmasında kullanılan güçlü bir anlatım aracıdır.
Örneklendirme Nedir?
Örneklendirme, soyut veya genel bir düşüncenin daha iyi anlaşılmasını sağlamak için o düşünceyle ilişkili somut, özel ve açıklayıcı örneklerin kullanılmasıdır.
Kısaca:
Genel düşünce → Örnek → Daha anlaşılır düşünce
Örneğin:
“Teknoloji, eğitim yöntemlerini önemli ölçüde değiştirmiştir.”
Bu cümlede genel bir yargı vardır. Ancak okuyucu “Nasıl değiştirdi?” diye sorabilir.
Şöyle devam edersek:
“Örneğin öğrenciler artık çevrim içi derslere katılabiliyor, dijital kütüphanelerden yararlanabiliyor ve eğitim videolarıyla ders konularını tekrar edebiliyor.”
Genel düşünce somutlaştırılmış olur.
Buradaki ikinci bölüm örneklendirme işlevi görür.
Örneklendirmede amaç yalnızca birkaç şey sıralamak değildir. Verilen örneklerin, anlatılmak istenen ana düşünceyi görünür ve anlaşılır hâle getirmesi gerekir.
Örneklendirmenin temel özellikleri
Bir paragrafta örneklendirme varsa genellikle şu özelliklerden birkaçını görürüz:
Genel bir düşünce ortaya konur.
Ardından bu düşünceyi somutlaştıran örnek verilir.
“Örneğin”, “mesela”, “söz gelimi” gibi ifadeler kullanılabilir.
Bir kişi, olay, eser, durum veya nesne örnek olarak gösterilebilir.
Sanatçı veya bilim insanı adı verilebilir.
Bir eserin adı üzerinden düşünce somutlaştırılabilir.
Günlük hayattan bir olay örnek gösterilebilir.
Örnek, önceki düşünceyle anlam bakımından bağlantılıdır.
Peki örneklendirme denildiğinde neden özellikle “somutlaştırma” vurgulanır?
Çünkü insan zihni çoğu zaman soyut kavramları tek başına kavramakta zorlanır. “Başarı”, “özgürlük”, “yalnızlık”, “teknoloji”, “adalet” veya “dayanışma” gibi kavramları herkes farklı biçimde düşünebilir. Örnek ise bu kavramın sınırlarını görünür hâle getirir.
Bir düşünceyi anlatırken verdiğimiz örnek, okurun zihninde nasıl bir görüntü oluşturuyor?
Düşünceyi Geliştirme Yolları İçinde Örneklendirmenin Yeri
Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı derslerinde düşünceyi geliştirme yolları, yazarın düşüncesini daha açık, inandırıcı ve etkili biçimde aktarmasına yardımcı olan anlatım teknikleri olarak ele alınır.
Bunların arasında:
Örneklendirme
Tanımlama
Karşılaştırma
Tanık gösterme
Sayısal verilerden yararlanma
Benzetme
gibi yöntemler bulunur.
Ancak bunların görevleri birbirinden farklıdır.
Örneğin:
“Demokrasi, halkın yönetime katılmasını esas alan bir yönetim anlayışıdır.”
Burada tanımlama vardır.
“Demokrasilerde vatandaşlar seçimlerde oy kullanarak yönetime ilişkin tercihlerini ortaya koyabilir.”
Burada açıklama yapılır.
“Örneğin bir ülkede vatandaşların belediye başkanını seçim yoluyla belirlemesi, demokratik katılımın günlük hayattaki örneklerinden biridir.”
Burada ise örneklendirme öne çıkar.
Dolayısıyla “bir şey hakkında bilgi vermek” ile “o şeyi örnek göstermek” aynı değildir.
Örneklendirme ile açıklama arasındaki fark
Bu ayrım özellikle sınavlarda önemlidir.
Açıklama, bir kavramın veya düşüncenin nedenini, nasılını ya da özelliklerini anlatır.
Örneklendirme ise o düşünceyi destekleyen belirli bir durum gösterir.
Örneğin:
“Spor yapmak fiziksel sağlığı destekler.”
Bu bir düşüncedir.
“Düzenli yürüyüş yapmak, yüzmek veya bisiklete binmek günlük fiziksel aktiviteyi artırabilir.”
Burada düşünce somut örneklerle desteklenmektedir.
Yani kendimize şu soruyu sorabiliriz:
“Yazar düşünceyi açıklıyor mu, yoksa düşüncenin anlaşılması için belirli bir örnek mi gösteriyor?”
Örneklendirme Nasıl Anlaşılır?
Bir paragrafta örneklendirmeyi bulmak için yalnızca “örneğin” kelimesini aramak yeterli değildir.
Çünkü örneklendirme her zaman “örneğin” sözcüğüyle yapılmaz.
Şu kelimeler sık görülür:
örneğin
mesela
söz gelimi
diyelim ki
buna örnek olarak
bunun gibi
özellikle
bir başka örnek
… gibi
… örneğinde olduğu gibi
Fakat asıl önemli olan kelime değil, anlam ilişkisidir.
Örnek 1
“Sanat, insanın farklı dünyaları tanımasına yardımcı olur. Örneğin, bir romanı okuyan kişi kendi yaşamından çok farklı bir toplumun değerleriyle karşılaşabilir.”
Burada “örneğin” açık bir işarettir.
Örnek 2
“Doğayla iç içe olmak insanın günlük stresini azaltabilir. Ormanda yürüyüş yapmak, deniz kenarında zaman geçirmek veya bahçeyle ilgilenmek buna örnek gösterilebilir.”
“Örneğin” sözcüğü yoktur. Buna rağmen örneklendirme vardır.
Örnek 3
“Bazı yazarlar eserlerinde toplumun değişimini bireyler üzerinden anlatır. Yaşar Kemal’in romanlarında köy yaşamının ve toplumsal ilişkilerin işlenmesi buna örnek verilebilir.”
Burada belirli bir yazar ve eser dünyası düşünceyi somutlaştırmaktadır.
Örneklendirme Örnekleri
Konuyu yalnızca tanımlamak yerine farklı alanlardan örneklerle incelemek daha öğreticidir.
Günlük yaşamdan örneklendirme
“İnsanlar küçük alışkanlıklarla yaşamlarını değiştirebilir. Örneğin her gün on dakika kitap okumak, zaman içinde düzenli bir okuma alışkanlığına dönüşebilir.”
Genel düşünce: Küçük alışkanlıklar değişim yaratabilir.
Örnek: Her gün on dakika kitap okumak.
Eğitimden örneklendirme
“Derslerde görsel materyallerden yararlanmak bazı konuların anlaşılmasını kolaylaştırabilir. Örneğin coğrafya dersinde harita kullanılması, yalnızca sözlü anlatıma göre mekânsal ilişkilerin daha kolay kavranmasına yardımcı olabilir.”
Burada “harita” somut bir örnektir.
Edebiyattan örneklendirme
“Edebî eserler farklı dönemlerin yaşam biçimlerini anlamamıza yardımcı olabilir. Örneğin bir romanın karakterleri üzerinden dönemin aile yapısı, ekonomik koşulları veya toplumsal ilişkileri hakkında fikir edinilebilir.”
Burada belirli bir edebî eser verilmeden de örneklendirme yapılabilir.
Bilimden örneklendirme
“Bilimsel gelişmeler günlük yaşamın birçok alanını etkiler. Örneğin GPS teknolojisi sayesinde insanlar bilmedikleri bir bölgede yönlerini bulabilir.”
Genel düşünce → bilimsel gelişmelerin günlük yaşama etkisi.
Örnek → GPS kullanımı.
Teknolojiden örneklendirme
“Dijital araçlar bilgiye erişimi kolaylaştırmıştır. Örneğin çevrim içi kütüphaneler sayesinde kullanıcılar fiziksel olarak bir kütüphaneye gitmeden çok sayıda kaynağa ulaşabilir.”
Buradaki örnek, teknolojinin bilgi erişimine etkisini somutlaştırır.
“Örneğin” Kelimesini Görmek Neden Yeterli Değildir?
Bir paragrafta “örneğin” sözcüğünün bulunması çoğu zaman güçlü bir ipucudur; fakat otomatik olarak “Burada kesinlikle örneklendirme vardır.” demek doğru değildir.
Önemli olan cümlenin işlevini anlamaktır.
Örneğin:
“Örneğin bu konuda farklı görüşler bulunmaktadır.”
Bu cümlede gerçekten somut bir örnek verilmemiştir.
Buna karşılık:
“Örneğin, şehir yaşamında toplu taşıma kullanan insanların özel araç kullanımını azaltması çevresel etkilerin düşürülmesine katkı sağlayabilir.”
Burada belirgin bir durum ortaya konmuştur.
Bu nedenle sınavlarda en güvenli yöntem şudur:
İşaret sözcüğünü bul → Önceki düşünceyi belirle → Sonraki ifadenin gerçekten örnek olup olmadığını kontrol et.
Tarihin Derinliklerinde Örneklendirme: Düşüncenin Somut Hâle Gelmesi
Örneklendirme yeni ortaya çıkmış bir okul terimi değildir. İnsanların düşüncelerini başkalarına aktarma çabası kadar eski bir geçmişe sahiptir.
Antik Yunan düşüncesinde Aristoteles’in retorik anlayışı, örneğin ikna ve akıl yürütme içindeki rolünü ayrıntılı biçimde ele alır. Aristoteles, Rhetoric adlı eserinde “örnek”i retorik akıl yürütmenin önemli araçlarından biri olarak değerlendirir ve onu belirli anlamda tümevarımsal bir yöntemle ilişkilendirir.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
+1
Bu nokta oldukça ilginçtir: Bugün okulda “Bu paragrafta örneklendirme var.” diye işaretlediğimiz yöntem, aslında insanların düşüncelerini inandırıcı ve anlaşılır kılma tarihinin çok daha eski bir parçasıdır.
Aristoteles’in yaklaşımında örnek, yalnızca süsleyici bir unsur değildir. Belirli bir olaydan hareketle benzer bir durum hakkında düşünmeyi sağlayan retorik bir araçtır. Modern araştırmalar da Aristoteles’in paradeigma kavramının örnek, benzerlik, analoji ve tümevarım ilişkileri bakımından karmaşık bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır.
Emerita
+1
Bu tarihsel arka plan bize önemli bir şey söyler:
İnsanlar yalnızca “Bana inan.” demekle yetinmemiştir; çoğu zaman “Bak, bunun bir örneği var.” diyerek düşüncelerini güçlendirmiştir.
Antik Retorikten Dijital Çağa: Örneğin Değişen Rolü
Geçmişte örnekler çoğunlukla konuşmalardan, tarihsel olaylardan, edebî eserlerden veya insanların deneyimlerinden seçiliyordu.
Bugün ise örneklendirme çok daha farklı bir bilgi ortamında gerçekleşiyor.
Bir sosyal medya gönderisinde:
“Sosyal medya insanların haber alma biçimini değiştirdi.”
denebilir.
Ardından tek bir viral olay örnek olarak gösterilebilir.
Fakat burada kritik bir problem ortaya çıkar:
Tek bir örnek, genel bir gerçeği kanıtlar mı?
Hayır, her zaman değil.
Bir kişinin başına gelen olay, belirli bir durumu örnekleyebilir, fakat bundan bütün toplum hakkında kesin bir sonuç çıkarmak mantıksal açıdan sorunlu olabilir.
Bu ayrım günümüzde özellikle önemlidir. UNESCO’nun güncel medya ve bilgi okuryazarlığı verilerine göre internet kullanıcılarının %56’sı güncel olaylardan haberdar olmak için sosyal medyayı sık kullanıyor; ayrıca 2024 verilerine göre dijital içerik üreticilerinin yaklaşık üçte ikisi içerik paylaşmadan önce bilgiyi sistematik biçimde doğrulamıyor.
UNESCO
Bu istatistik, örneklendirmenin neden yalnızca Türkçe dersiyle sınırlı olmadığını gösteriyor.
Bugün bir haber, bir reklam, bir siyasi söylem, bir sosyal medya paylaşımı veya yapay zekâ tarafından üretilen bir metin bile örneklerden yararlanabilir.
Asıl soru artık yalnızca:
“Bu bir örnek mi?”
değil.
Aynı zamanda:
“Bu örnek gerçekten anlatılan düşünceyi destekliyor mu?”
Örneklendirme ile Kanıt Aynı Şey Midir?
Hayır.
Bu, konunun en sık karıştırılan noktalarından biridir.
Bir örnek, düşünceyi somutlaştırabilir. Fakat her örnek, bilimsel anlamda kanıt değildir.
Örneğin:
“Bu yıl iki arkadaşım yabancı dil öğrenmeye başladı ve ikisi de mobil uygulama kullandı. Demek ki herkes yabancı dili mobil uygulamayla öğrenebilir.”
İlk iki cümle birer örnektir. Ancak buradan “herkes” hakkında kesin bir sonuç çıkarmak mümkün değildir.
Bu nedenle örneklendirme ile sayısal verilerden yararlanma arasında da fark vardır.
“Birçok öğrenci dijital kaynaklardan yararlanıyor.”
Genel bir düşüncedir.
“Örneğin bazı öğrenciler çevrim içi ders videolarını tekrar yapmak için kullanıyor.”
Örneklendirmedir.
“Bir araştırmada katılımcıların %68’i çevrim içi kaynakları ders tekrarı için kullandığını belirtti.”
Burada ise sayısal veriden yararlanma vardır.
Bu yöntemler aynı paragrafta birlikte de kullanılabilir.
Günümüzde Eğitimde Örneklendirmenin Önemi
Örneklendirme, yalnızca yazılı anlatımı değil, öğrenme sürecini de ilgilendirir.
OECD’nin PISA 2022 verilerine göre OECD ülkelerinde öğrencilerin ortalama %74’ü okuma alanında temel yeterlilik kabul edilen Seviye 2 veya üzerine ulaşırken, yalnızca yaklaşık %7’si Seviye 5 veya 6 gibi en yüksek yeterlilik düzeylerine ulaşmıştır. OECD ayrıca günümüz okuryazarlığının yalnızca metni anlamaktan ibaret olmadığını; metinleri değerlendirme, farklı kaynakları karşılaştırma ve bilgi güvenilirliğini sorgulama gibi becerileri de içerdiğini vurgulamaktadır.
OECD
+1
Bu tablo örneklendirmenin eğitim açısından neden değerli olduğunu düşündürüyor.
Bir öğrenciye:
“Metindeki düşünceyi değerlendir.”
demek başka,
“Yazar bu düşünceyi desteklemek için hangi olayı, kişiyi veya durumu örnek göstermiş?”
diye sormak başkadır.
İkinci soru öğrenciyi metnin yapısına bakmaya zorlar.
Araştırmalar da argümantasyon bilgisinin metni anlama ve argümanların eleştirel değerlendirilmesine katkı sağladığını ortaya koyuyor.
ScienceDirect
2026 yılında yayımlanan deneysel bir çalışma ise ilkokul öğrencilerinde işlenmiş örneklerin, bilimsel argümantasyon becerileri ve özellikle kanıtları bir araya getirme ile mantıksal akıl yürütme açısından olumlu sonuçlar verdiğini bildirmiştir.
MDPI
Demek ki “örnek vermek” yalnızca metni güzelleştiren bir teknik değildir; doğru kullanıldığında düşünme biçimini de görünür hâle getirebilir.
Bir düşünceyi örnekle anlatmak, o düşünceyi gerçekten anlamayı da kolaylaştırıyor olabilir mi?
Örneklendirme Sorularında Pratik Çözüm Yöntemi
Bir paragraf sorusunda örneklendirme aranıyorsa şu sırayı takip etmek oldukça etkilidir:
1. Önce ana düşünceyi bul
Paragraf ne anlatıyor?
Örneğin:
“Kitap okumak insanın farklı bakış açıları kazanmasına yardımcı olur.”
Bu genel düşüncedir.
2. Ardından somutlaştırılan bölümü ara
Şöyle bir devam varsa:
“Örneğin farklı kültürleri anlatan romanları okuyan bir kişi, kendi çevresinde karşılaşmadığı yaşam biçimleriyle tanışabilir.”
Burada örneklendirme vardır.
3. “Örneğin” sözcüğüne dikkat et
Ancak sadece bu sözcüğü arama.
“Mesela”, “söz gelimi”, “… gibi” ifadeleri de ipucu olabilir.
4. Örnek ile düşünce arasındaki bağlantıyı kontrol et
Örnek, ana düşünceyi gerçekten somutlaştırıyor mu?
5. Tanımlamayla karıştırma
Bir kavramın “ne olduğunu” söylüyorsa tanımlama olabilir.
Bir düşünceyi açıklamak için belirli bir olay veya durum getiriyorsa örneklendirme olabilir.
6. Tanık göstermeyle karıştırma
Bir düşünceyi desteklemek için uzman, sanatçı veya yazar sözü aktarılıyorsa tanık gösterme söz konusu olabilir.
Fakat yalnızca bir sanatçının veya eserin adının verilmesi her durumda tanık gösterme anlamına gelmez.
Örneklendirme mi, Tanık Gösterme mi?
Şu iki cümle arasındaki fark oldukça öğreticidir:
“Edebiyat insanın başka hayatları anlamasına yardımcı olur. Örneğin bir roman aracılığıyla farklı bir toplumun yaşam biçimi tanınabilir.”
Bu örneklendirmedir.
Şimdi:
“Edebiyatın insanı değiştiren gücünü anlatan Sabahattin Ali, eserlerinde insan psikolojisini ve toplumla birey arasındaki ilişkileri etkili biçimde işlemiştir.”
Burada kişi adı geçmesi tek başına tanık gösterme anlamına gelmez.
Tanık göstermede genellikle bir düşünceyi desteklemek amacıyla uzman veya yetkin kişinin sözüne, görüşüne ya da düşüncesine başvurulur.
Dolayısıyla:
Kişi adı = otomatik olarak tanık gösterme değildir.
Bu ayrıntı özellikle paragraf sorularında ciddi bir fark yaratabilir.
Örneklendirme ve Karşılaştırma Arasındaki Fark
Bir başka karışıklık da karşılaştırmayla yaşanır.
“Basılı kitap, dijital kitaba göre daha geleneksel bir okuma deneyimi sunar.”
Burada iki unsur karşılaştırılmıştır.
“Örneğin basılı kitapta sayfa kenarına not almak isteyen bir okuyucu doğrudan kitabın üzerine yazabilir.”
Burada ise belirli bir durum örnek gösterilmiştir.
İki yöntem aynı paragrafta bulunabilir:
“Basılı ve dijital kitapların okuma deneyimleri birbirinden farklıdır. Basılı kitapta sayfaların fiziksel olarak çevrilmesi ve kenarlarına not alınabilmesi buna örnek gösterilebilir.”
Bu nedenle bir paragrafta birden fazla düşünceyi geliştirme yolu bulunabileceğini unutmamak gerekir.
Güçlü Bir Örneklendirme Nasıl Yapılır?
İyi bir örnek rastgele seçilmez.
Ana düşünceyle doğrudan bağlantılı olmalıdır.
Güçlü örneğin özellikleri
Açıklanan düşünceyle ilişkili olmalıdır.
Gereksiz ayrıntıya boğulmamalıdır.
Ana düşünceyi görünür hâle getirmelidir.
Okurun zihninde somut bir durum oluşturmalıdır.
Mümkün olduğunda açık ve anlaşılır olmalıdır.
Genellemeyi tek başına kanıtlıyormuş gibi sunulmamalıdır.
Örneğin:
“İnsanlar zaman zaman geçmişte yaptıkları hatalardan ders çıkarabilir. Örneğin bir sınavdan düşük not alan öğrencinin çalışma yöntemini değiştirerek sonraki sınavda daha başarılı olması, hatadan öğrenmeye örnek olabilir.”
Bu örnek hem açık hem de doğrudan düşünceyle bağlantılıdır.
Kötü Örneklendirme Nasıl Olur?
Örneğin:
“İnsanlar hatalarından ders çıkarabilir. Mesela bazı insanlar hata yapar.”
Burada “mesela” kelimesi bulunmasına rağmen gerçek anlamda açıklayıcı bir örnek yoktur.
Çünkü ikinci cümle ilk düşünceyi somutlaştırmıyor.
Daha iyi bir örnek şöyle olabilir:
“İnsanlar hatalarından ders çıkarabilir. Örneğin bir kişinin bütçesini aşarak yaptığı harcamalar nedeniyle ay sonunda maddi sıkıntı yaşaması, sonraki aylarda daha planlı harcama yapmasına neden olabilir.”
Artık soyut düşünce görünür durumdadır.
Bir örnek gerçekten açıklıyor mu, yoksa yalnızca cümleyi uzatıyor mu?
SEO Açısından “Düşünceyi Geliştirme Yollarından Örneklendirme” Arayanlar Ne İstiyor?
“Düşünceyi geliştirme yollarından örneklendirme nedir örnek?” araması, aslında tek bir bilgi istemez.
Arama niyetinin altında genellikle birkaç farklı ihtiyaç bulunur:
Örneklendirme nedir?
Örneklendirme ne demek?
Örneklendirme nasıl bulunur?
Örneklendirme örnekleri nelerdir?
Örnekleme ile örneklendirme aynı mıdır?
Örneklendirme ile tanık gösterme arasındaki fark nedir?
Paragrafta örneklendirme nasıl anlaşılır?
“Örneğin” sözcüğü örneklendirme olduğunu gösterir mi?
Düşünceyi geliştirme yolları nelerdir?
ÖSYM ve okul sınavlarında örneklendirme nasıl sorulur?
Bu kelimeler birbirinden kopuk biçimde metne yerleştirildiğinde metin yapaylaşır. Oysa konu doğal biçimde anlatıldığında örnekleme, somutlaştırma, paragraf bilgisi, anlatım teknikleri, düşünceyi geliştirme yolları, örnek verme, tanımlama, karşılaştırma ve tanık gösterme gibi ilişkili terimler zaten metnin içine kendiliğinden yerleşir.
SEO açısından güçlü olan da budur: Anahtar kelimeyi tekrar tekrar yazmak değil, kullanıcının gerçekten sorduğu soruların tamamını cevaplamaktır.
Günümüzde Örneklendirmenin Yeni Bir Sorunu: Yapay Zekâ ve Güvenilirlik
Bugün bir metnin örneklerle dolu olması, onun otomatik olarak güvenilir olduğu anlamına gelmiyor.
Yapay zekâ araçları, sosyal medya ve hızlı içerik üretimi sayesinde herkes birkaç saniye içinde ikna edici görünen bir metin oluşturabiliyor.
Bir yazıda:
“2025 yılında yapılan bir araştırmaya göre…”
ifadesini görmek, tek başına o araştırmanın gerçekten var olduğunu kanıtlamaz.
Aynı şekilde:
“Ünlü bir bilim insanı da bu görüşü destekliyor.”
denmesi de tek başına yeterli değildir.
Burada örnek, veri, kaynak ve kanıt arasındaki ayrım önem kazanır.
OECD, 21. yüzyıl okuryazarlığında farklı kaynakları karşılaştırmayı, bilgi güvenilirliğini değerlendirmeyi ve gerçek ile görüş arasındaki farkı ayırt etmeyi önemli beceriler arasında sayıyor.
OECD
+1
UNESCO’nun güncel medya ve bilgi okuryazarlığı verileri de çevrim içi yanlış bilginin toplum açısından önemli bir sorun olarak algılandığını gösteriyor; 2023 araştırmasında vatandaşların %85’i çevrim içi dezenformasyonun etkisinden endişe duyduğunu belirtiyor.
UNESCO
Bu yüzden bugün iyi bir örneklendirme yalnızca “bir örnek bulmak” değildir.
Doğru örneği, doğru bağlamda ve doğru iddia düzeyinde kullanabilmektir.
Sınavda Örneklendirme Sorusu Çözerken Akılda Tutulacak Formül
Konuyu tek cümleyle hatırlamak gerekirse:
Örneklendirme = Genel veya soyut düşünceyi somut bir örnekle anlaşılır hâle getirme.
Şu formül de işe yarar:
Genel düşünce + somut durum = örneklendirme
Örneğin:
Genel:
“Doğayla vakit geçirmek insanı rahatlatabilir.”
Somut:
“Örneğin parkta yürümek, bahçeyle ilgilenmek veya ormanda zaman geçirmek kişiye günlük yoğunluktan uzaklaşma fırsatı verebilir.”
Buradaki somut durumlar, ilk düşüncenin örnekleridir.
En Çok Karıştırılan Noktalar
Örneklendirme = Tanımlama değildir
Bir kavramın ne olduğunu açıklamak tanımlamadır.
Örneklendirme = Sayısal veri değildir
“Katılımcıların %72’si…” gibi ifadeler sayısal veriye dayanır.
Örneklendirme = Tanık gösterme değildir
Bir kişinin adının geçmesi, tek başına tanık gösterme yapıldığı anlamına gelmez.
Örneklendirme = Karşılaştırma değildir
İki unsur arasındaki benzerlik veya farklılıkları ortaya koymak karşılaştırmadır.
“Örneğin” sözcüğü tek başına yeterli değildir
Asıl ölçüt, ardından somut ve ilgili bir örneğin gelip gelmediğidir.
Sonuç: Bir Örnek Bazen Bir Sayfadan Daha Fazlasını Anlatır
“Düşünceyi geliştirme yollarından örneklendirme nedir?” sorusunun en sade cevabı şudur:
Örneklendirme, bir düşünceyi daha açık, anlaşılır ve somut hâle getirmek için örnek vermektir.
Fakat konunun asıl gücü bu kısa tanımın ötesindedir.
Örnek, soyut bir düşünceyle gerçek yaşam arasında köprü kurar. Bir kavramı zihnimizde canlandırır. Bir iddiayı sınamamıza yardım eder. Bir metnin anlaşılmasını kolaylaştırabilir. Retorik tarihinde ikna amacıyla kullanılmış, eğitimde açıklamayı desteklemiş ve bugün dijital bilgi ortamında eleştirel düşünmenin bir parçası hâline gelmiştir. Aristoteles’in retorik çalışmalarından modern eğitim araştırmalarına uzanan çizgi, örneğin düşünceyi yalnızca süsleyen değil, düşüncenin nasıl kurulduğunu gösteren bir araç olduğunu ortaya koymaktadır.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
+2
Emerita
+2
Üstelik örnek kullanmakla örneğe inanmak aynı şey değildir.
İyi bir okuyucu, “Burada örnek verilmiş.” dedikten sonra bir adım daha atar:
“Bu örnek gerçekten anlatılan düşünceyle ilişkili mi?”
İşte eleştirel okuma burada başlar.
Bugün bir paragraf sorusunda, bir kompozisyonda, akademik bir metinde, haber yazısında, sosyal medya paylaşımında veya yapay zekânın ürettiği bir içerikte karşımıza çıkan örnekleri değerlendirirken aynı beceriye ihtiyaç duyuyoruz. OECD’nin okuryazarlık anlayışında metni anlamanın yanı sıra değerlendirme, farklı kaynakları karşılaştırma ve güvenilirliği sorgulama becerilerinin öne çıkması da bunun güncel bir yansımasıdır.
OECD
+1
Türkiye’deki kütüphane verileri de yazılı kültürün hâlâ güçlü bir bilgi altyapısına sahip olduğunu gösteriyor: TÜİK’in 2024 verilerine göre Türkiye’de toplam 44.829 kütüphane bulunuyor ve kütüphanelerdeki toplam kitap sayısı 117.172.954 olarak kaydedilmiş durumda.
Veri Portali
Fakat bilgiye ulaşmak ile bilgiyi doğru anlamak aynı şey değil.
Bir düşünceyi okuduğumuzda örneği fark etmek, örneğin neyi açıkladığını görmek ve gerektiğinde onun sınırlarını sorgulamak, aslında yalnızca bir Türkçe dersi becerisi değildir. Günlük yaşamda daha dikkatli düşünmenin yollarından biridir.
Çünkü bazen bir düşüncenin gücü, ne kadar büyük söylendiğinde değil, onu anlatmak için seçilen küçük ve doğru örnekte saklıdır.
Kaynaklar
Aristotle’s Rhetoric – Stanford Encyclopedia of Philosophy
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Aristotle, Rhetoric – MIT Internet Classics Archive
Klasik Eserler Arşivi
Example and similarity in Aristotle’s Rhetoric – Emerita / CSIC
Emerita
PISA 2022 Results – OECD
OECD
Reading Literacy – OECD
OECD
Media and Information Literacy – UNESCO
UNESCO
Kütüphane İstatistikleri 2024 – TÜİK
Veri Portali
The contribution of argument knowledge to the comprehension and critical evaluation of argumentative text – Contemporary Educational Psychology
ScienceDirect